Hoe vertel je kinderen/jongeren over de dood?
- Vertel zo beknopt mogelijk de doodsoorzaak, zelfs bij zelfdoding. Anders horen ze het wel van buitenstaanders. Later kun je verdere uitleg geven. Vertel wat dood zijn is, dat het niet besmettelijk is en dat de meeste mensen gewoon groot en ouder worden (zoals opa’s en oma’s) voordat ze doodgaan.
- Nooit spreken over “het is net als slapen”, dan durven kleine kinderen ‘s avonds vaak niet meer naar bed. Vertel dat het lichaam niet meer kan bewegen omdat het hart niet meer klopt, dat het wit, koud en stijf is. Dat de persoon zo ziek was dat zelfs de dokters hem/haar niet meer beter konden maken.
- Ook is het voor kleine kinderen beter niet te spreken over weggaan of heengaan, dit is te verwarrend. Iemand die dood is kan niet meer bij het gezin in huis wonen, daarom moet je helaas voor altijd afscheid nemen. De dode persoon kan niet of nooit lopen, spelen en praten. Daarom moet het overleden kind bij de andere overleden mensen blijven.
- Zelf goed kijken hoe evt. de andere kinderen omgaan met verlies, per kind verschillend benaderen en grenzen bepalen. Ze krijgen vaak meer mee dan je denkt. Ze hebben vaak grote behoefte om bij de uitvaart en het afscheid nemen betrokken te worden. Gewoon aan ze vragen hoe ze mee willen helpen. Dit draagt ook bij aan hun verwerking. De fantasie is vaak veel enger dan de werkelijkheid, laat ze bij de overledene kijken en afscheid nemen (indien ze zelf willen, waarschuw ze wel voor het andere uiterlijk).
- Vraag indien nodig of gewenst hulp, je hoeft als ouder niet alleen te zorgen voor je kind(eren) als je dit door je emoties niet meer aan kunt. Hulp vragen is beter dan het kind te negeren of er boos op te worden om ‘niks’.
- Als kinderen zich schuldig voelen, laat ze erover praten en vertel dat ze er echt niets aan konden doen. Soms denken ze dat de overledene ‘stout’ of onzorgvuldig is geweest en dat zij misschien ook dood gaan als ze dit ook doen. Vertel ze dat je hen zult blijven beschermen en verzorgen en dat je er voor ze bent als ze erover willen praten.
- Voorbereiden uitvaart: leg uit hoe dat gaat, en wat is condoleren? Bespreek de keuze voor begraven of cremeren: een graf of urnengraf kan belangrijk zijn voor het herdenken, bijv. bij verjaardagen.
- Leg ook uit wat begraven is: een begraafplaats kan bij kleine kinderen omschreven worden als een (t)huis in een speciale tuin met voor ieder een eigen “kamertje” onder de grond voor dode mensen. Het lichaam geef je aan (of bewaar je in) de aarde en komt dus niet meer terug. Een graf is een gat in de grond waarin men de kist laat zakken en opvult met aarde.
- Bij cremeren: aan ‘t eind van de ceremonie kan de kist blijven staan of (achter gordijnen) verdwijnen naar een andere ruimte. Het lichaam wordt direct daarna verbrand en het komt dus niet meer terug. Cremeren doet geen pijn, want als je dood bent voel je dat niet. Er blijft dan as over en dat lijkt op zand. Bij een urnengraf kan dit uitgelegd worden als een “eigen kamertje” in het (t)huis in een speciale tuin voor dode mensen. Bij een urn in een columbarium kan het “kamertje” in dit geval in een speciale flat staan. Vertel ook dat je later nog weer naar een (urnen)graf kunt gaan. Je kunt zo’n plek dus later nog wel bezoeken om daar aan de overledene te denken, erover te praten en cadeautjes mee te brengen om te laten weten dat je nog aan hem/haar denkt. Ook dat ze om een bezoekje kunnen vragen als daar behoefte aan is.
- Het verschil tussen lichaam en ziel zou je met een rups en een vlinder kunnen vergelijken: Als de mens leeft is deze als de rups (kan bewegen, eten), daarna verandert deze in een cocon (dode lichamelijk omhulsel) en daaruit komt de vlinder (engeltje). Zo kunnen ze de ziel of de geest van de overledene herdenken als vlindertjes of engeltjes die wonen bij de sterretjes en de maan, of in een luchtkasteel in de wolken.
- Voor grotere kinderen of jongeren is het goed om erover te praten over hoe zij het verschil zien tussen lichaam en ziel. Laat ze dat vooral zelf invullen en laat ze in hun waarde. Volwassenen zijn gauw geneigd dit voor ze in te gaan vullen. Het is belangrijk voor het dragen van hun verlies dat ze hier ruimte voor krijgen.
- Kinderen merken aan de ouders de verdrietige en veranderde sfeer/stemming, ook al willen deze dat vaak niet laten blijken. Verdriet van de nabestaande, de ouder(s) mag ook best eens zichtbaar zijn. De kinderen “moeten” vaak “sterk zijn” voor de ouder(s). De ouder(s)heeft/hebben zelf vaak al moeite om het gezin draaiende te houden. Voor extra aandacht is geen energie meer. Laat ze eens wat vaker ergens anders spelen of afspreken om even in een andere omgeving te zijn.
- Vraag de crèche of school alert te zijn op gedragsveranderingen. Zorg dat de naam en de herinnering van het overleden kind bespreekbaar blijft, vaak denken de ouders van vrienden/vriendinnen of leerkrachten dat het beter is om er maar niet over te praten. Als je als ouder merkt dat er een verborgen boosheid of angst is, laat het kind deze gevoelens uiten. Lees bijvoorbeeld samen een boek waarin deze gevoelens aan de orde komen. Zodat het kind weet dat het toch bij de ouders terecht kan, ondanks al het verdriet. Het rouwproces van een kind duurt lang, ook al praten ze er niet meer over.
- Kinderen en jongeren kunnen zelf een herdenkingsboek, verzameldoos of een herdenkingshoekje (tafel/plank) maken. Ook de school/klas zou hier aan mee kunnen werken. Ook kunt u verdrietkoffers, troostzakjes bestellen, hierin zit materiaal speciaal voor kinderen/jongeren om(creatief) aan het werk te gaan met het verdriet. Er zijn diverse herdenkingsboeken of een tranenkoffer, Hoe vertel ik kinderen over de dood, is te verkrijgen via Yarden.
- Betrek ze bij de gesprekken over het verdelen van de spullen, mogelijk hebben zij een bijzondere herinnering aan een speciaal stuk speelgoed of kleding.
- Vanuit een geloofsovertuiging kan er gezegd worden dat God de persoon tot zich heeft genomen of dat God dit zo gewild heeft. Dit kan voor een kind erg beangstigend zijn. Een mogelijkheid is dan om een extra uitleg toe te voegen. Dat alleen de dode mensen naar de hemel gaan. God wilde dit alleen maar omdat het beter was voor de overledene zodat deze geen pijn meer zou lijden. Hij zal voor ze zorgen, of iets in deze richting.
Tips voor kinderen in het basisonderwijs of jongeren in het voortgezet onderwijs:
- Wanneer een leerling komt te overlijden moet een school veel organiseren, maar vooral rekening houden met veel verschillende partijen. De GGD heeft hiervoor een protocol opgesteld, u kunt deze gratis downloaden of bestellen: https://www.ggdkennisnet.nl/kennisnet/paginaSjablonen/raadplegen.asp?display=2&atoom=40835&atoomsrt=3&actie=2
- Leerkrachten kunnen hier lesmateriaal (uit 2005) vinden rond het thema ziekte, dood en verlies: www.kpcgroep.nl/…/Lesideen_bij_verlies_ziekte_en_dood.ashx
- Voordracht voor een kind door een kind Geef een kind of een groepje kinderen de gelegenheid om iets te zeggen op de afscheidsdienst van hun vriend/vriendin of medeleerling. Ook al is het bijvoorbeeld het voorlezen van een kort gedicht, dit kan voor hun van groot belang zijn voor het kunnen dragen van het verdriet. Wanneer er geen tijd of gelegenheid is om dit door een of meerdere leerlingen te laten doen, spreek dan af dat een of een aantal van hen dit namens de klas of groep zal doen. Het is ook mogelijk dat ze hun verhaal op papier zetten en dit later overhandigen aan de ouders of broer/zus. Zo geeft u hen de gelegenheid om op hun eigen manier afscheid te nemen. Een herdenkingsplek in de gang van de school met daarbij een foto kan ook bijdragen tot het samen kunnen dragen van het verdriet. Als ze niet durven te spreken op de uitvaart kan een prikbord een uitlaatklep zijn omdat ze daar dan hun teksten of gedichten kunnen ophangen.
Kinderen en rouw
Informatie over kinderen en rouw is te vinden op:
- www.achterderegenboog.nl Achter de Regenboog informatie en advies, 0900-2334141 (15cpm), op ma, di, do en vrij van 9-11 uur
- www.doodgewoon-online.nl Deze website is speciaal voor jongeren ontwikkeld en bevat informatie over rouw, een prikbord waar de jongeren bijvoorbeeld vragen en gedachten kunnen plaatsen, een chatbox voor online lotgenotencontact en een regionale nieuws- en activiteitenagenda op het gebied van rouw bij jongeren. De chatbox is iedere maandagavond van 19.00 uur tot 21.00 uur geopend en wordt begeleid door een medewerker van Stichting Jeugd en Rouw Breda e.o.
- In de Wolken, www.in-de-wolken.nl Hoewel In de Wolken zich richt op alle rouwenden is zij met name gespecialiseerd in rouwende kinderen en jongeren. tel: 040-2260450. Vrijwel altijd bereikbaar tijdens kantooruren, met uitzondering van schoolvakanties. E-mail: info@in-de-wolken.nl