Cultuur en rituelen

Er is in Nederland nog niet erg veel bekend over de rituelen van begrafenissen en crematies van andere culturen of migranten- en vluchtelingen:

Informatie over uitvaarten voor migranten en vluchtelingen:

Er is een boek te koop over rouw bij migranten- en vluchtelingenjongeren: http://www.pharos.nl/directnaar/pharosuitgeverij/56

Met de dood in het hart door Maartje Goudriaan

Het overlijden van een of beide ouders heeft grote gevolgen voor kinderen. Voor migranten-, asielzoekers- en vluchtelingenkinderen geldt dit zo mogelijk in nog sterkere mate. Zij hebben in veel gevallen al eerder met verliezen te maken gehad toen zij hun herkomstland verlieten. Daarom is de opvang en begeleiding na de dood van een ouder van groot belang.
In Met de dood in het hart beschrijft Maartje Goudriaan de wijze waarop in een aantal culturen van in Nederland wonende migranten- en vluchtelingenjongeren wordt omgegaan met dood, begrafenis en crematie, rouw en verliesverwerking. Zij laat zien dat emoties op heel verschillende manieren worden geuit en dat cultuur een betekenisgevend, vaak religieus kader biedt. Dit kan door de nabestaanden als een grote steun worden ervaren.
De kennis over uitvaart- en rouwrituelen van allochtone Nederlanders neemt toe, maar over de wijze waarop nabestaanden deze rituelen beleven, is weinig bekend. In het boek komen meer dan twintig jongeren die te maken hebben gehad met het overlijden van een ouder, zelf aan het woord. Zij zijn geïnterviewd door de auteur en dragen belangrijke persoonlijke informatie aan. Deze is aangevuld met informatie van deskundigen en van sleutelfiguren uit de verschillende etnisch-culturele gemeenschappen. Jongeren reageren zeer verschillend op de dood van een ouder. De grote culturele en religieuze diversiteit van deze jongeren, maar vooral hun individueel verschillende manieren van verliesverwerking, betekenen dat er geen pasklare methodieken te geven zijn. Wel biedt het boek een algemeen kader, veel achtergrondinformatie en concrete handvatten om jongeren op een cultuursensitieve manier te ondersteunen bij hun verliesverwerking. Daarmee is het breed bruikbaar in de begeleiding van en hulpverlening aan migranten-, asielzoekers- en vluchtelingenjongeren.

Inhoud

1. Rouw
2. Migratie en rouw
3. Overlijden en uitvaart
4. De periode na de uitvaart
5. Emoties en steun
6. Conclusies en aanbevelingen
Bijlagen (Sleutelfiguren, adressen)
Literatuur

Uit de pers:
“Met de dood in het hart slaagt erin rouw bij migranten- en vluchtelingenjongeren in grote lijnen in kaart te brengen” Dat is gelukt doordat de auteur uitgaat van de ervaringen van deze jongeren zelf.’ (Medische Antropologie, 2/2001
‘zeer nuttig en leesbaar voor direct betrokkenen in het onderwijs en de zorg.’ (MGv 9/2002)

2001, isbn 90 75955 23 5, paperback, 136 blz., bestelnr. 9P2001.02, Eur 14,50

Rouwbeleving

Wat is rouw?

Rouwbeleving verschilt van persoon tot persoon, de duur en de intensiteit ervan is daardoor ook verschillend. Nabestaanden moeten zichzelf niet te hoge eisen stellen en zichzelf de tijd gunnen. Het leven van de andere mensen (de rest van de wereld) draait gewoon door. Dit is een pijnlijke constatering en ervaring, dit wil dus niet zeggen dat ook het leven van de nabestaanden van een overledene ‘gewoon door moet gaan’. Na verloop van tijd zal de omgeving stellen dat het verdriet na een bepaalde periode ‘wel verwerkt zal zijn’ of ‘het een plekje heeft gekregen’. Wat zij zich echter niet realiseren is dat de ‘oude’ persoon nooit exact meer dezelfde zal zijn. Dat heeft niks te maken met het blijven steken in je verdriet, maar meer met het koesteren van de herinneringen. Rouw kun je niet ‘verwerken’, je draagt het (zoals Ide Wolzak van de VOOK stelt). Dat dragen kan in het begin heel zwaar zijn en in de loop van de tijd minder zwaar worden. Dus als men dan vraagt of je het al een beetje ‘verwerkt’ hebt of het verlies een ‘plekje’ hebt gegeven kun je gewoon antwoorden hoe je je voelt. Bijvoorbeeld dat je het verlies al weer wat beter kunt dragen dan een week of een maand ervoor, of juist op dit moment weer even niet. Leg gewoon uit dat de pijn en het verdriet dat je voelt niet in een voortdurende constante lijn afneemt, er blijven pieken en dalen komen. De overledene blijft aanwezig in afwezigheid en blijft daardoor onderdeel uitmaken van het leven van de nabestaanden. Vooral in het begin zal het verlies en verdriet recht voor ze staan, als een zware massieve betonnen muur. Na verloop van ….tijd komt hierin een deurtje en zal de overledene als een schaduw bij ze blijven, meestal ‘naast’ de nabestaanden. Maar ook af en toe ‘voor’ de nabestaande, dus weer even zichtbaar. Vooral op de verjaardag of overlijdensdag of als iemand de naam noemt of zich er situaties voordoen waardoor de herinneringen weer boven komen. Af en toe zal de schaduw langzamerhand ook achter de nabestaande meegaan. Voor de meeste nabestaanden zal dan ook gelden dat na verloop van tijd ze de draad van het ‘normale leven’ best weer redelijk op kunnen pakken. Dat wil echter nog niet zeggen dat het in hetzelfde tempo of intensiteit moet gaan als bij de mensen die nog geen dierbare hebben verloren… en dat wordt helaas vaak onderschat. (Dit verhaal van de schaduw komt van Ide Wolzak uit een rondzendbrief van de Ouders van een Overleden kind en is op eigen wijze verwoord.)

Hoe sterk je ook bent, op het moment dat je een dierbare verliest kun je daar niks aan veranderen, je kunt alleen beslissen hoe je hiermee omgaat. Het is heel normaal als je een periode behoorlijk van slag bent en je door de schrik, de pijn en het verdriet soms niet meer weet hoe het verder moet. Als je zelf het gevoel hebt dat dit je beangstigd of je zelf denkt dat het ‘te lang duurt’, kan het helpen om steeds opnieuw te denken aan de mooie momenten die er waren, aan de herinneringen samen. Maar het kan ook helpen om je te richten op de mensen om je heen, je kinderen, je familie, je vrienden. Hou hoop op verbetering (lees: vermindering van de heftigheid van de gevoelens) en probeer stapje voor stapje weer vooruit te kijken. Dit kun je alleen maar door zoveel mogelijk je hart te volgen. Bij de een duurt deze periode gewoon langer dan bij een ander, hier is geen standaardtermijn voor te geven.

Rouwen kun je zien als jouw proces om jezelf aan te passen aan die totaal veranderde situatie. Dat valt niet mee, het is een zware opgave. Rouw is geen ziekte, het is de normale aanpassing aan een verlies. Je staat voor de taak je verwachtingen, je heden en je toekomst aan te passen aan de nieuwe situatie waarin jouw dierbare voor altijd weg is. Er zijn heel veel manieren om rouw te omschrijven. De wijze waarop de omgeving tegen rouw aankijkt, beïnvloedt ook jou en de wijze waarop anderen met je omgaan. Ik geef enkele voorbeelden van definities. Je kunt rouw zien als het totaal van gevoelens, gedachten en gedrag dat ontstaat ten gevolge van het permanent missen van iets of iemand dierbaars. Dit is niet beperkt tot het verlies van je dierbare maar daarnaast kan het kan ook je relatie betreffen, de zekerheden in je leven, je contacten met andere mensen, je toekomstverwachting, je wensen. Belangrijke aspecten bij rouw zijn de emotionele reacties op het verlies, het aanpassen aan de nieuwe situatie, betekenis geven aan het verlies en het opnieuw vormgeven van het levensverhaal. Je kunt rouwen ook zien als het interpreteren en opnieuw interpreteren van de wereld en van de relaties met belangrijke andere mensen. Rouw is zowel een denk- als een emotioneel proces dat plaatsvindt in een omgeving waarvan ook jouw overleden dierbare deel uitmaakt. Het is een doorgaand ‘proces’ (en dus geen proces met een vastomlijnd ‘begin en einde’) dat je voor de rest van je leven op verschillende manieren raakt. Er overheen komen is niet de juiste formulering, hoe zou je dat kunnen? Je verandert door de ervaring en met jou je omgeving. Een deel van die verandering is een andere, maar blijvende relatie met jouw dierbare. Een relatie waar geen lijfelijk contact meer mogelijk is maar soms wel een voelbare aanwezigheid op een ander (spiritueel) niveau.”

Over rouwbeleving zijn diverse boeken uitgegeven. Ook op de diverse sites is hierover veel informatie te vinden. Op deze site wordt er daarom (nog) niet uitgebreid op ingegaan. Enkele tips zijn:

  • Nagesprek met bijv. huisarts, specialist, gynaecoloog, verloskundige enz. Vragen op papier zetten en daarbij dan later ook de antwoorden. Na aantal maanden evt. om nog een gesprek vragen, ook als gesprek niet bevredigend of te kort was.
  • Contact opnemen met Landelijk Steunpunt Rouwbegeleiding, www.lsr.nl
  • Boeken lenen bibliotheek of kopen over rouwproces. In het begin is hier vaak nog geen behoefte aan, maar naar verloop van tijd kan dit herkenning geven en daarmee steun. Vooral wanneer in de directe omgeving het leven weer gewoon lijkt door te gaan. (zie o.a. literatuurlijst via een uitvaartverzorger b.v. Jan Fiddelaers).
  • Indien er sprake is van achterblijvende kinderen: ze voorbereiden/meehelpen in het rouwproces m.b.v. jeugdliteratuur (literatuurlijst via Ver. Ouders van een overleden kind of In de Wolken.
  • Rustig afbouwen vertrek gezinshulp. Eerst gedeeltelijk aan het werk om zo te wennen.
  • Rouw- en verliesbegeleiding: Als je het gevoel hebt het verdriet niet meer alleen te kunnen dragen, niet meer weet hoe het nou verder moet of niet weet om te gaan met je veranderde, nieuwe ik, kan je therapie of andere hulp gaan zoeken. Bijvoorbeeld naar Psycholoog (via de huisarts) bijv. bij het Riagg of Rouw- en verliesbegeleiding van Humanitas.
  • Wat steun geeft is ook het contact met lotgenoten, via Humanitas bijv. Voor jongeren: Achter de Regenboog informatie en advies 0900-2334141 (15 cpm), op maandag, dinsdag, donderdag en vrijdag van 9:00 tot 11:00 uur (ook voor rouwbegeleiding voor de andere kinderen). www.achterderegenboog.nl.
  • www.sterretjesvangoud.nl is een christelijke lotgenotensite voor ouders en familie van een overleden kind. info@sterretjesvangoud.nl
  • Andere hulp kiezen is mogelijk via Kunstzinnige- en tekentherapie/psychosynthese.
  • Een tranenkoffer, Hoe vertel ik kinderen over de dood, is te verkrijgen via Yarden. Verdrietkoffers voor verschillende leeftijdsgroepen zijn te bestellen bij In de Wolken (Ook met informatie voor leerkrachten).
  • Mocht het vanwege de rouw niet of nauwelijks mogelijk zijn om bijv. de administratie te doen of zaken te regelen met diverse instanties, wees dan niet te bang om hulp te vragen. Dat is altijd nog beter dan achteraf in de problemen te raken. Kijk eens op de website van een nazorgconsulente, bijv. www.yehudia.nl .
  • http://www.ikrouwomjou.com/ Ikrouwomjou.com is een site die zich richt op rouw en rouwverwerking. Zij hopen een site te zijn die herkenning erkenning en troost biedt tijdens uw rouwproces. De site is opgedeeld in een aantal verschillende hoofdonderwerpen (kind/ouder/partner/omgeving).

Herdenkingsmogelijkheden

Mogelijkheden om uw dierbare te herdenken

Hieronder staan een aantal mogelijkheden die u kunt gebruiken om uw dierbare te herinneren:

  • Huis versieren met tekenen van rouw zoals vroeger (zwarte wimpel, zwart kruis, kaarsen voor het raam)
  • Sieraad aanschaffen; zoals armband met naam/bedeltje, ketting met hangertje/medaillon, zegelring initialen of symbolisch voorwerp zoals engeltjes e.d. (hanger met vinger- of voetafdruk). Diverse troostgeschenken zijn te verkrijgen en gedenkbeelden.
  • Een echte, gecertificeerde LifeGem diamant (www.lifegem.nl ) waarvoor de koolstof uit de as van uw dierbare wordt gebruikt.
  • Persoonlijke spullen in doos bewaren; kleren, haarlok, voet- handafdruk. Ook de correspondentie (van ziekenhuis/thuiszorg), foto’s, kaarten, nota’s, brieven.
  • Maak een herinneringsdoos; zie voor materialen en instructies op internetsites of een herinneringsboek voor jezelf of samen met evt. kinderen, bijv. beplakken met een mooi kaftpapier of stuk behang en dan aflakken (ook zijn ze via internet te koop, In de wolken heeft een voorbeeld speciaal voor kinderen). Zie ook herinneringsboek door familie/vrienden bij “na de uitvaart”.
  • Je kunt ook zelf een grafstuk maken, via stappenplan bij: http://users.skynet.be/hofmeester/bloemschikken/
  • Eigen verhaal opschrijven in dagboekje of delen met lotgenoten via internetsites.
  • Een huisaltaar maken met (of zonder) urn. Mooie grafkaarsen in verschillende kleuren en soorten zijn ook al via internet te koop, zie adreslijst Novaswinkeltje. Of waxinelichthouders beschilderen met glasverf (30 min. afbakken in de oven op 50/60 graden in de oven laten afkoelen)
  • Foto’s op speciaal plekje neerzetten met daarbij enkele spulletjes, op speciaal kastje/tafeltje dat als huisaltaar kan dienen
  • Hang ook op het werk een foto en/of gedicht neer van/over de overledene.
  • Slaapkamer in tact laten (evt. voor een bepaalde tijd), neem hiervoor de tijd die u denkt nodig te hebben, de omgeving denkt vaak dat het ‘beter’ is om alles maar op te ruimen en weg te doen.
  • Tijdelijke of permanente rouwadvertentie op Internet zetten, landelijk of internationaal, mogelijk met foto’s, video en/of geluid (gratis of tegen een vergoeding). Zie Internetadreslijst achterin, bijv. www.condoleance.nl of www.mensenlinq.nl
  • Een herdenkingsballon oplaten, zie voor bestellingsmogelijkheden: http://www.mijnwebwinkel.nl/winkel/herdenkingsballon/ Prachtige grote ballons van Chinees (rijstachtig) papier die je zelf met een vlammetje op kunt laten stijgen. Mooi eraan is dat je ze ook kunt beschrijven met een speciale boodschap. Kijk voor een filmpje op: www.troostdag.nl Ze zijn ook te bestellen bij www.troostgeschenk.nl in wit, geel, rood, groen of blauw (en roze?) of bij de Uitvaartwinkel van Monuta: http://www.uitvaartwinkel.nl /
  • Tips afkomstig uit diverse religies: Zondag na de uitvaart, gezamenlijke rouw in de kerk.Elke tiende dag na de uitvaart een offerdienst, bijvoorbeeld een vuuroffer. Op de 12e of 13e dag na het overlijden een rouwplechtigheid in huis houden. Dit eventueel herhalen na een half jaar. Pas na een jaar de periode van rouw afsluiten door middel van een ceremonie.
  • Alsnog de grond van het graf laten wijden, indien de persoon bijvoorbeeld niet gedoopt was.
  • Tatoeage laten aanbrengen met naam en/of symbolische afbeelding
  • Zelf een kaars versieren met de naam (letterstickers) en door het inkrassen met b.v. een naald van de contouren van een afbeelding.Daarna inkleuren met verf (een heel dun kwastje). Als je hiervoor een redelijk dikke kaars neemt, kan je na het afbranden van het bovenste gedeelte daar een waxinelichtje inzetten om de kaars zo verder in tact te houden.
  • Herdenken op Allerzielen, ter ere van alle overledenen, op 2 november (RK) of Allerkinderen op 28 december, ter ere van slachtoffers kindermoord Bethlehem (Uit Z-Nederland)
  • Boom planten (in herdenkingsbos boswachterij Roggebotzand voor dierbaren die zijn overleden aan kanker). Of plaatje op boom in Het Oeverse bos te Emmen.
  • Eigen ceremonie bedenken in gezinsverband of groter bijv. op geboorte/overlijdensdag; ballon oplaten, iets te water laten, iets begraven, samen kaarsen aansteken, foto’s bekijken waarbij iedereen een verhaal vertelt.
  • Laat een mooi levensverhaal maken door bijv.: Gonneke Bonting, journalist/tekstschrijver, gonnekebonting@home.nl , telefoon: (050)5344749 of 0651462002. Maakt van een levensverhaal een mooi geschreven aandenken.

Aanbieders van herdenkingsartikelen:

  • Amelius® biedt troostzakjes voor kinderen t/m 10 jaar.
  • http://www.gedenkartikelen.nl DEVRIND Gedenkartikelen Heemstede T: 023 547 04 62 Op deze website vindt u producten die de liefdevolle herinnering aan uw dierbare overledene, uw lieve kindje of uw trouwe huisdier tastbaar maakt.
  • www.lifegem.nl Een echte, gecertificeerde LifeGem diamant waarvoor de koolstof uit de as van uw dierbare wordt gebruikt.
  • ParlAmore, een nieuw en persoonlijk rouwteken. Een knoopje van een kledingstuk van uw dierbare kunt u bevestigen op een ronde edelsteen van onyx of jaspis. Zo creëert u een rouwknoop met een eigen karakter. Deze tastbare herinnering aan uw overleden dierbare kunt dragen als speld en ook als hanger. Het knoopje kunt u keer op keer verwisselen. www.parlamore.nl e-mail: info@parlamore.nl
  • www.nova-arte. info@nova-arte.eu Online herdenkingssieraden kopen.
  • www.troostgeschenk.nl Vele herdenkingsartikelen en engeltjesurnen, maar ook herdenkingsballonnen.
  • www.rouwkunst.com Ida Schiphouwer maakt rouwkunst zoals broches en rouwstenen van vilt.
  • http://www.uitvaartwinkel.nl/ Hier zijn allerlei herdenkingsartikelen te koop via de website, maar ook kaarsen en (ketting)hangers.

Grafsymboliek en symboliek van bloemen

Wat is de betekenis van diverse symbolen?

Afgebroken zuil: symbool van het einde van het aardse leven dat vaak plotseling toeslaat. De zuil komt voor op grafstenen en als grafteken zelf.

Bloem (of geknakte bloem): de bloem staat voor de ziel. Bloemen openen hun hart naar het zonlicht, zoals ook de mens zijn ziel opent voor God. De Bijbel noemt de bloem het beeld van de vergankelijkheid van het aardse en de kortstondigheid van het mensenleven. (Jesaja 40:8)

Duif: symbool van de liefde, onschuld en eenvoud. In de christelijke traditie is de duif symbool voor de verloste ziel van de overledene. Zittend op een grafsteen symboliseert een duif de ziel van de overledene, die krachten verzamelt voor zijn reis naar de hemel.

Fakkel: de omgekeerde, brandende fakkel was al voor de oudheid symbool van het geloofde leven en attribuut van de dood. De brandende fakkel verwijst naar (hernieuwd) leven (wederopstanding).

Korenaren: symbool van Christus, het Brood des Levens en van de eucharistie of het Avondmaal.

Lelietje van Dalen: symbool van Christus als brenger van heil en het evangelie.

Olijftak: de olijfboom is symbool van gerechtigheid, vrede en vroomheid en Gods zorg voor Zijn kinderen.

Palmtak: de palmtak was een attribuut van de godin van de overwinning, Victoria en symboliseert de overwinning op de dood. De christenen namen het over als teken voor hen die gestorven waren. In de christelijke kunst was de palmtak symbool voor de overwinning op de dood door en in Christus. In de katholieke liturgie verwijst de palmtak naar de intocht van Jezus in Jeruzalem.

Roos: In de christelijke symboliek verwijst de roos naar Maria en het lijden van Christus. De vijf blaadjes van de roos worden in verband gebracht met de vijf wonden van Christus en zijn daarmee ook symbool voor het martelaarschap. In de huidige betekenis verwijst zij naar liefde en vergankelijkheid. Een geknakte roos verwijst naar het door de dood afgebroken leven, vaak voor (te) jong gestorvenen.

Treurwilg: symbool van rouw en verdriet. De hangende takken symboliseren de tranenstroom die in de aarde verdwijnt. Voor de Germanen was de wilg het symbool van de dood. In de onderwereld waren uitgestrekte wilgenbossen, waar de doodsgoden woonden.

Vogel: vogels zijn in het algemeen symbool van het bovenaardse, het nauwelijks bereikbare en van de vrijheid waarnaar de ziel streeft. Vogels worden ook, afhankelijk van de soort, gezien als doodsboden. Kraaien, bijvoorbeeld, kondigen met hun gekras een sterfgeval aan. In de prehistorie (op rots- en grot- tekeningen) werd de ziel vaak afgebeeld als een vogel.

Met dank aan Ubel Medema, beheerder begraafplaats gemeente Haren

Voor meer bloemen symboliek, kijk dan op de site: http://www.voorbeginners.info/bloemen/symboliek.htm

Kinderen en jongeren

Hoe vertel je kinderen/jongeren over de dood?

  • Vertel zo beknopt mogelijk de doodsoorzaak, zelfs bij zelfdoding. Anders horen ze het wel van buitenstaanders. Later kun je verdere uitleg geven. Vertel wat dood zijn is, dat het niet besmettelijk is en dat de meeste mensen gewoon groot en ouder worden (zoals opa’s en oma’s) voordat ze doodgaan.
  • Nooit spreken over “het is net als slapen”, dan durven kleine kinderen ‘s avonds vaak niet meer naar bed. Vertel dat het lichaam niet meer kan bewegen omdat het hart niet meer klopt, dat het wit, koud en stijf is. Dat de persoon zo ziek was dat zelfs de dokters hem/haar niet meer beter konden maken.
  • Ook is het voor kleine kinderen beter niet te spreken over weggaan of heengaan, dit is te verwarrend. Iemand die dood is kan niet meer bij het gezin in huis wonen, daarom moet je helaas voor altijd afscheid nemen. De dode persoon kan niet of nooit lopen, spelen en praten. Daarom moet het overleden kind bij de andere overleden mensen blijven.
  • Zelf goed kijken hoe evt. de andere kinderen omgaan met verlies, per kind verschillend benaderen en grenzen bepalen. Ze krijgen vaak meer mee dan je denkt. Ze hebben vaak grote behoefte om bij de uitvaart en het afscheid nemen betrokken te worden. Gewoon aan ze vragen hoe ze mee willen helpen. Dit draagt ook bij aan hun verwerking. De fantasie is vaak veel enger dan de werkelijkheid, laat ze bij de overledene kijken en afscheid nemen (indien ze zelf willen, waarschuw ze wel voor het andere uiterlijk).
  • Vraag indien nodig of gewenst hulp, je hoeft als ouder niet alleen te zorgen voor je kind(eren) als je dit door je emoties niet meer aan kunt. Hulp vragen is beter dan het kind te negeren of er boos op te worden om ‘niks’.
  • Als kinderen zich schuldig voelen, laat ze erover praten en vertel dat ze er echt niets aan konden doen. Soms denken ze dat de overledene ‘stout’ of onzorgvuldig is geweest en dat zij misschien ook dood gaan als ze dit ook doen. Vertel ze dat je hen zult blijven beschermen en verzorgen en dat je er voor ze bent als ze erover willen praten.
  • Voorbereiden uitvaart: leg uit hoe dat gaat, en wat is condoleren? Bespreek de keuze voor begraven of cremeren: een graf of urnengraf kan belangrijk zijn voor het herdenken, bijv. bij verjaardagen.
  • Leg ook uit wat begraven is: een begraafplaats kan bij kleine kinderen omschreven worden als een (t)huis in een speciale tuin met voor ieder een eigen “kamertje” onder de grond voor dode mensen. Het lichaam geef je aan (of bewaar je in) de aarde en komt dus niet meer terug. Een graf is een gat in de grond waarin men de kist laat zakken en opvult met aarde.
  • Bij cremeren: aan ‘t eind van de ceremonie kan de kist blijven staan of (achter gordijnen) verdwijnen naar een andere ruimte. Het lichaam wordt direct daarna verbrand en het komt dus niet meer terug. Cremeren doet geen pijn, want als je dood bent voel je dat niet. Er blijft dan as over en dat lijkt op zand. Bij een urnengraf kan dit uitgelegd worden als een “eigen kamertje” in het (t)huis in een speciale tuin voor dode mensen. Bij een urn in een columbarium kan het “kamertje” in dit geval in een speciale flat staan. Vertel ook dat je later nog weer naar een (urnen)graf kunt gaan. Je kunt zo’n plek dus later nog wel bezoeken om daar aan de overledene te denken, erover te praten en cadeautjes mee te brengen om te laten weten dat je nog aan hem/haar denkt. Ook dat ze om een bezoekje kunnen vragen als daar behoefte aan is.
  • Het verschil tussen lichaam en ziel zou je met een rups en een vlinder kunnen vergelijken: Als de mens leeft is deze als de rups (kan bewegen, eten), daarna verandert deze in een cocon (dode lichamelijk omhulsel) en daaruit komt de vlinder (engeltje). Zo kunnen ze de ziel of de geest van de overledene herdenken als vlindertjes of engeltjes die wonen bij de sterretjes en de maan, of in een luchtkasteel in de wolken.
  • Voor grotere kinderen of jongeren is het goed om erover te praten over hoe zij het verschil zien tussen lichaam en ziel. Laat ze dat vooral zelf invullen en laat ze in hun waarde. Volwassenen zijn gauw geneigd dit voor ze in te gaan vullen. Het is belangrijk voor het dragen van hun verlies dat ze hier ruimte voor krijgen.
  • Kinderen merken aan de ouders de verdrietige en veranderde sfeer/stemming, ook al willen deze dat vaak niet laten blijken. Verdriet van de nabestaande, de ouder(s) mag ook best eens zichtbaar zijn. De kinderen “moeten” vaak “sterk zijn” voor de ouder(s). De ouder(s)heeft/hebben zelf vaak al moeite om het gezin draaiende te houden. Voor extra aandacht is geen energie meer. Laat ze eens wat vaker ergens anders spelen of afspreken om even in een andere omgeving te zijn.
  • Vraag de crèche of school alert te zijn op gedragsveranderingen. Zorg dat de naam en de herinnering van het overleden kind bespreekbaar blijft, vaak denken de ouders van vrienden/vriendinnen of leerkrachten dat het beter is om er maar niet over te praten. Als je als ouder merkt dat er een verborgen boosheid of angst is, laat het kind deze gevoelens uiten. Lees bijvoorbeeld samen een boek waarin deze gevoelens aan de orde komen. Zodat het kind weet dat het toch bij de ouders terecht kan, ondanks al het verdriet. Het rouwproces van een kind duurt lang, ook al praten ze er niet meer over.
  • Kinderen en jongeren kunnen zelf een herdenkingsboek, verzameldoos of een herdenkingshoekje (tafel/plank) maken. Ook de school/klas zou hier aan mee kunnen werken. Ook kunt u verdrietkoffers, troostzakjes bestellen, hierin zit materiaal speciaal voor kinderen/jongeren om(creatief) aan het werk te gaan met het verdriet. Er zijn diverse herdenkingsboeken of een tranenkoffer, Hoe vertel ik kinderen over de dood, is te verkrijgen via Yarden.
  • Betrek ze bij de gesprekken over het verdelen van de spullen, mogelijk hebben zij een bijzondere herinnering aan een speciaal stuk speelgoed of kleding.
  • Vanuit een geloofsovertuiging kan er gezegd worden dat God de persoon tot zich heeft genomen of dat God dit zo gewild heeft. Dit kan voor een kind erg beangstigend zijn. Een mogelijkheid is dan om een extra uitleg toe te voegen. Dat alleen de dode mensen naar de hemel gaan. God wilde dit alleen maar omdat het beter was voor de overledene zodat deze geen pijn meer zou lijden. Hij zal voor ze zorgen, of iets in deze richting.

Tips voor kinderen in het basisonderwijs of jongeren in het voortgezet onderwijs:

  • Voordracht voor een kind door een kind Geef een kind of een groepje kinderen de gelegenheid om iets te zeggen op de afscheidsdienst van hun vriend/vriendin of medeleerling. Ook al is het bijvoorbeeld het voorlezen van een kort gedicht, dit kan voor hun van groot belang zijn voor het kunnen dragen van het verdriet. Wanneer er geen tijd of gelegenheid is om dit door een of meerdere leerlingen te laten doen, spreek dan af dat een of een aantal van hen dit namens de klas of groep zal doen. Het is ook mogelijk dat ze hun verhaal op papier zetten en dit later overhandigen aan de ouders of broer/zus. Zo geeft u hen de gelegenheid om op hun eigen manier afscheid te nemen. Een herdenkingsplek in de gang van de school met daarbij een foto kan ook bijdragen tot het samen kunnen dragen van het verdriet. Als ze niet durven te spreken op de uitvaart kan een prikbord een uitlaatklep zijn omdat ze daar dan hun teksten of gedichten kunnen ophangen.

Kinderen en rouw

Informatie over kinderen en rouw is te vinden op:

  • www.achterderegenboog.nl Achter de Regenboog informatie en advies, 0900-2334141 (15cpm), op ma, di, do en vrij van 9-11 uur
  • www.doodgewoon-online.nl Deze website is speciaal voor jongeren ontwikkeld en bevat informatie over rouw, een prikbord waar de jongeren bijvoorbeeld vragen en gedachten kunnen plaatsen, een chatbox voor online lotgenotencontact en een regionale nieuws- en activiteitenagenda op het gebied van rouw bij jongeren. De chatbox is iedere maandagavond van 19.00 uur tot 21.00 uur geopend en wordt begeleid door een medewerker van Stichting Jeugd en Rouw Breda e.o.
  • In de Wolken, www.in-de-wolken.nl Hoewel In de Wolken zich richt op alle rouwenden is zij met name gespecialiseerd in rouwende kinderen en jongeren. tel: 040-2260450. Vrijwel altijd bereikbaar tijdens kantooruren, met uitzondering van schoolvakanties. E-mail: info@in-de-wolken.nl

Nieuwe media

UITVAART TV

Nieuw in de uitvaartwereld is www.uitvaart.tv

Op de site zijn 4 “kanalen”

Uitvaartreportages: deze filmpjes zijn gemaakt door mensen die de de uitvaart van een dierbare zelf gefilmd hebben.

Bedrijfsreportages: hier staan bedrijfsfilms, gemaakt door www.uitvaart.tv

Uitvaartvoorlichting: dit is een serie over alles wat de uitvaartbranche te bieden heeft. Dit is een zelfgemaakte serie. Inmiddels zijn er al bijna 40 filmpjes te zien!

Goed om te weten:
op dit ‘kanaal’ zijn kleine filmpjes te zien met allerlei uitvaart-weetjes.

Boek voor kinderen over rouw: W-auw

Dit (voor)lees- en werkboek is voor kinderen van wie het leven is veranderd door de scheiding van hun ouders of door het overlijden van iemand van wie ze houden.
Het eerste deel van het boek bestaat uit verhalen over Tim, zijn zusje Nienke en zijn vriendinnetje Tessa. Kinderen kunnen hierin herkenning vinden. Tim, Nienke en Tessa verzinnen manieren om met hun gevoelens om te gaan zoals het maken van een schatdoos, een knuffelkruik of een doosje met herinnerzinnen.
In het tweede deel van het boek staat beschreven hoe kinderen hiermee zelf aan de slag kunnen gaan. Dit boek kan een brug vormen in de communicatie tussen ouder(s) en kind en hen dichter bij elkaar brengen in hun verdriet. Verlies, op welke manier ook, doet pijn. Maar erover praten, lachen en huilen helpt. Ook leerkrachten en hulpverleners kunnen in hun ondersteuning gebruik maken van W-auw.

Het boek is te koop voor Eur 14,95. Voor meer informatie kijk op: http://www.in-de-wolken.nl/detail/331/

Rouwadvertentie

  • Landelijk en/of regionaal dagblad en/of huis aan huisblad en/of op het internet. Formaat/lay-out: mogelijkheden verschillen per uitgever. Keuze lettertype(vet/hoofdletters/cursief), evt. geschreven tekst. Hou rekening met hogere kosten voor een landelijk dagblad.
  • Welke tekst? Geen of dun kader = rand (misschien is er een kader mogelijk met sterretjes, blaadjes of maantjes). Plaatje/foto of tekening. Prijzen afhankelijk van verspreidingsgebied: hogere advertentieprijs bij grotere oplage. Advertentiekolommen zijn meestal ong. 4 cm. breed, een twee kolom advertentie is dan ong. 8 cm. breed enz. De hoogte in mm wordt berekend: 1 kolom 100 mm hoog = 1 x 100 x mm prijs.

  • Datum plaatsing, rekening houden met deadline, informeer evt. eerst telefonisch of laat uitvaartverzorger dit doen.

  • www.kranten.pagina.nl & http://213.136.5.40/wegwijs/informatie.html (advertentievoorbeelden van de Leeuwarder Courant) Voor voorbeelden en opgeven.
  • Rouwadvertenties/familieberichten in Regionale- en/of landelijke dagbladen Bijv. Dagblad van het Noorden. (Landelijke dagbladen zijn meestal 2 x zo duur.) Familieberichten prijzen gaan ‘per kolombreedte in millimeters hoogte’ (een kolom is meestal ong. 4 cm breed, twee koloms ong. 8 cm). Let op evt. maximale grootte aangeven, zetters maken de adv. gauw groter. On-line aanleveren nog niet overal mogelijk.
  • http://www.berichtenpagina.nl/main.php?theme=5 Gratis rouwberichten plaatsen. Berichtenpagina is bereikbaar voor iedereen, ook als familie of bekenden buiten het verspreidingsgebied van de betreffende krant wonen, of in het buitenland zijn. Men kan ook op eenvoudige wijze een persoonlijke reactie toevoegen aan het bericht. Dat kan een condoleance zijn, maar ook een persoonlijke herinnering.
  • www.mensenlinq.nl Via deze site kunt u rouwberichten en condeolanceberichten plaatsen maar ook zoeken in verschillende kranten/regio’s.

Links

  • Rouwkaartjes via kindermandjes.nl
  • Teksten voor een rouwkaart.
  • Rouwdrukwerk met afbeeldingen van Dromelijn.
  • Anke Herder maakt persoonlijke ontwerpen voor rouwkaarten of ander rouwdrukwerk.
  • Zelf kaarten maken met eigen foto/afbeelding per kaart enkel, of per kaart dubbel incl. porto (NL)
  • Memories of Life is gespecialiseerd in vernieuwd rouwdrukwerk. Zij leveren onbedrukte kaarten aan uitvaartondernemers en drukkerijen maar ook direct aan de consument.
  • De Rouw verzendset Verzendset rouwbrieven/ rouwpostzegels Ongeveer 6,- voor de verzendset, excl. postzegels.
  • Uitditleven.nl verkopen online prachtige blanco afscheidskaarten. Een gevarieerde collectie afscheidskaarten waarin sfeervolle en kleurrijke beelden worden gebruikt die een gevoel van herkenning oproepen. Uit dit Leven wil dat mensen hun eigen betekenis aan de beelden kunnen geven. Met de vormgeving van de kaarten wil Uit dit Leven zichtbaar maken dat er naast het verdriet over het afscheid ook dankbaarheid is dat je in elkaars leven mocht zijn.
  • webprint.nl Zelf kaarten maken met foto’s prijzen per kaart, incl. bezorging

Rouwdrukwerk

Waar moet u op letten bij rouwdrukwerk en hoe maakt u het persoonlijk? Bij het samenstellen van een rouwkaart of brief moet u om de volgende zaken denken:

  • Aantal kennisgevingen/uitnodigingen, enkel of een dubbele kaart, of speciaal gevouwen, adresseren zelf of met hulp van familie/vrienden. Drukproef vragen bij drukkerij (is zetvoorbeeld), of laten vragen door uitvaartverzorger. Eigen tekst/ontwerp. Bijv. met tekening (evt. van broertje/zusje). Indien kinderen welkom zijn, is het handig om dit speciaal op de kaart te vermelden. Sommige ouders zouden anders uit beleefdheid hun kinderen niet mee durven nemen. Evt. bezoekuren vermelden (vooral bij opbaring thuis) of aparte bezoektijden voor de school.
  • Het werk en school (leerkrachten) en (sommige bijzondere) hulpverleners in de verzendlijst niet vergeten.
  • Speciale kaarten; bijvoorbeeld kiezen voor andere formaten/kleuren met folie of papier met reliëf.
  • Bij blanco (onbedrukte) kaarten kun je een inlegvel gebruiken die je zelf op de printer hebt uitgeprint.
  • Enveloppen (evt. met rouwrand: snellere bezorging, ontvanger ziet dat het een rouwkaart is), er is ook een speciale verzendset rouwbrieven te koop op de grotere postkantoren waarin de kaarten gezamenlijk kunnen worden verzonden, dit kan de bezorging ook versnellen. Bij voorkeur afgeven op postkantoor!
  • Aantal postzegels ( Er zijn speciale rouwpostzegels gewoon tarief. Nu ook eigen unieke postzegels met bijv. foto)
  • Een kind kan meehelpen door postzegels te plakken en ze mee op de bus te doen.
  • Gedachtenisprentjes (uit te delen om tijdens de uitvaart zelf te gebruiken)
  • Aantal, dubbel/enkel, met/zonder dankbetuiging/tekst. Bijv. met voor te lezen teksten en/of teksten van de liedjes (evt. pas na afloop overhandigen ter herinnering)
  • Natuurlijk kunt u ook bij het kiezen van kaarten rekening houden met het milieu, er zijn genoeg mogelijkheden op gerecycled papier te verkrijgen.
  • Indien u ook met uw rouwkaart blijk wilt geven van uw betrokkenheid bij een goed doel is het ook mogelijk om voor een kaart te kiezen van bijvoorbeeld Unicef. www.unicefshop.nl. U kunt hier een bestand downloaden waarmee u het zelf kunt maken. Voor teksten kijkt u onder het kopje ‘links’. Voorbeeld van een rouwbrief